Academische vrijheid in Nederland neemt af
In meerdere EU-landen is erosie van academische vrijheid te zien. Dat toont het Academic Freedom Monitor 2025, dat het Europees Parlement publiceerde. Nederland behoort wereldwijd nog altijd tot de top 30 landen op het gebied van academische vrijheid. Toch is de Nederlandse indexscore in het afgelopen jaar met 0,12 punt gedaald. Over de afgelopen vijf jaar laat de Academic Freedom Index voor Nederland een daling van 0,16 punt zien.
Toenemende polarisatie
Een van de mogelijke redenen voor de daling, is volgens de auteurs van het rapport de toenemende politieke polarisatie tussen rechts-conservatieve en links-progressieve kiezers. Uit een recente peiling blijkt dat de visie van kiezers op de rol van wetenschap in de samenleving sterk verschilt. Vooral onderwerpen als klimaatverandering, migratie, genderstudies en vaccinatie leiden tot verdeeldheid. Deze maatschappelijke spanningen kunnen volgens het onderzoek indirect druk uitoefenen op wetenschappers en onderzoeksinstellingen.
Buitenlandse inmenging groeiend risico
Naast polarisatie benoemt de monitor ook buitenlandse inmenging als een groeiend risico. Internationale samenwerking brengt kansen, maar roept ook veiligheidsvragen op. Instellingen moeten volgens het rapport alert zijn op beïnvloeding of ongewenste druk die van buiten de EU komt. De monitor benoemt het belang van eerder aangekondigde initiatieven, zoals het opzetten van een Europees platform voor academische vrijheid en het beter verankeren van academische vrijheid in EU-programma’s voor onderwijs en onderzoek. Ook pleit het rapport voor een Europees kenniscentrum dat bestaande gegevens en onderzoeksresultaten bundelt.
STOA-conferentie
De 2025-editie van de Monitor werd op 4 maart gepresenteerd tijdens de jaarlijkse conferentie over academische vrijheid van het Panel for the Future of Science and Technology (STOA) van het Europees Parlement. De auteurs benadrukten dat academische vrijheid een essentiële voorwaarde is voor het goed functioneren van democratische samenlevingen. Sprekers, waaronder MEP Lina Gálvez, benadrukten bovendien dat de inzet voor academische vrijheid ook na 2028 structureel verankerd moet blijven. Dit vereist meer financiering voor onderzoek en innovatie middels het volgende kaderprogramma voor onderzoek en innovatie en een actieve uitdraag van Europese waarden via internationale samenwerking. Tegelijkertijd pleitten de onderzoekers voor een gezamenlijke Europese aanpak op het gebied van kennisveiligheid, om de fragmentatie die zij binnen de EU op dit terrein signaleren, tegen te gaan.
Context
De Academic Freedom Monitor is een jaarlijks onderzoek dat wordt uitgevoerd in opdracht van het Europees Parlement. Het doel is om trends zichtbaar te maken en handvatten te bieden voor beleid. De monitor gebruikt onder meer de Academic Freedom Index. Die index meet de vrijheid van onderzoek en onderwijs, de autonomie van instellingen en de bescherming tegen politieke inmenging.
Mede geschreven door Yentl Nooitgedagt
