Dossier: Kennisveiligheid
Kennisveiligheid (ookwel 'onderzoeksveiligheid') is het voorkomen van ongewenste overdracht van (gevoelige) kennis en technologie. Deze overdracht is ongewenst wanneer het een bedreiging vormt voor sociale en economische veiligheid van de Unie. Het uitgangspunt in de EU en Nederland is hier: open waar mogelijk, bescherming waar nodig. Het tiende kaderprogramma (KP10) moet volgens het Commissievoorstel projecten waarvan de resultaten zowel civiele als militaire toepassingen hebben, gaan financieren. Tot nu toe was de focus van Horizon Europe en haar voorgangers formeel altijd strikt civiel. Op advies van experts breekt de Commissie nu met dat principe. Uitkomsten van onderzoek dat zich richt op dual-use technologieën of defensie-toepassingen dienen beter beschermt te worden omdat deze een directe bedreiging kunnen vormen voor de Europese veiligheid. Dit zet de discussie over maatregelen om kennisveiligheid binnen de EU te waarborgen op scherp.
Laatste ontwikkelingen
- Ekatarina Zaharieva, commissaris voor startups, onderzoek en innovatie, bevestigt dat ze maatregelen rondom kennisveiligheid wil verankeren in de European Research Area Act. Daarnaast komen er ook een kennisveiligheidsexpertisecentrum, een due-diligenceplatform en een gemeenschappelijke methodologie.
- In maart 2026 publiceerde de Europese Commissie de eerste editie van de Research Security Monitor. Dit document biedt een overzicht van nationale en EU-kaders, beleidsinstrumenten en initiatieven op het gebied van kennisveiligheid. Deze informatie moet nationale autoriteiten, onderzoeksfinancierders en onderzoeksuitvoerders ondersteunen door peer learning te faciliteren. Op deze manier dient het als kwalitatieve basis voor aanvullend beleid in dit domein.
Laatste update: 6 augustus 2026
Kennisveiligheid in Europa
Op 20 juni 2023, presenteerde de Commissie haar economische veiligheidsstrategie. De strategie is gebaseerd op drie pijlers: het promoten van Europa’s concurrentievermogen (Promote), het beschermen van economische veiligheid (Protect) en partnerschappen aangaan om wereldwijde samenwerking te versterken (Partner). In haar Mededeling, geeft de Commissie aan dat kennisveiligheid deel uit maakt van economische veiligheid en dat het met een voorstel rondom het versterken van onderzoeksveiligheid zal komen.
In januari 2024, presenteerde de Commissie vervolgens een voorstel voor een Raadsaanbeveling over kennisveiligheid binnen het economische veiligheidspakket. De focus van het economische veiligheidspakket ligt op het verbeteren van de economische veiligheid van Europa en het tegelijkertijd versterken van Europa’s concurrentievermogen en het waarborgen van strategische autonomie. Het bevat in totaal vijf onderdelen:
- Mededeling over het verbeteren van Europese economische veiligheid
- Voorstel voor een Raadsaanbeveling over onderzoeksveiligheid
- Witboek over het promoten van dual-use onderzoek
- Voorstel voor een Verordening over het screenen van buitenlandse investeringen
- Witboek over export controls
De Raad heeft de aanbeveling in mei 2024 aangenomen.
Raadsaanbeveling onderzoeksveiligheid
In de Raadsaanbeveling over kennisveiligheid, wordt kennisveiligheid gedefinieerd als het anticiperen op en managen van:
- De ongewenste overdracht van kritieke kennis en technologie die de veiligheid van de EU en haar lidstaten kan beïnvloeden
- Kwaadaardige invloed op onderzoek, waar onderzoek geïnstrumentaliseerd kan worden door derde landen om desinformatie te creëren of kan aanzetten tot zelfcensuur bij studenten en onderzoekers, inbreukmakend op academische vrijheid en onderzoeksintegriteit in de EU.
- Ethische of integriteitsschendingen, waar kennis en technologie gebruikt worden om de waarden en fundamentele rechten in de EU te onderdrukken, schenden of ondermijnen.
De Raadsaanbeveling moet lidstaten ondersteunen bij het opstellen van actieplannen voor kennisveiligheid én handvaten bieden om een gecoördineerde Europese aanpak te realiseren, zodat er een level-playing field blijft bestaan. Lidstaten dienen hiervoor in gesprek te gaan met onderzoekfinancieringsorganisaties en onderzoek-uitvoerende organisaties. De Commissie houdt aan dat academische vrijheid en de zelf-regie van onderzoeksorganisaties bevorderd en beschermd moet worden. Internationale samenwerking moet ook aangemoedigd blijven worden, onder het principe ‘as open as possible, as closed as necessary’. Waar veiligheidsmaatregelen nodig zijn, moeten deze proportioneel zijn en niet verder gaan dan wat nodig is.
Dual-use in KP10 en kennisveiligheid
In haar voorstel voor het volgende kaderprogramma (KP10) zet de Europese Commissie uitdrukkelijk in op projecten met dual-use toepassingen. Dual-use technologieën zijn technologieën die zowel een civiele als militaire/defensie toepassing kunnen hebben. In 2021, publiceerde de Commissie richtlijnen voor onderzoekers die omgaan met deze technologieën. Hierin geeft de Commissie aan dat onderzoekers en onderzoeksinstellingen zelf verantwoordelijk zijn voor het screenen van hun data vooraleer ze publiceren om mogelijke overdracht van gevoelige dual-use kennis of toepassingen te voorkomen. Dit zet de discussie rondom maatregelen om de kennisveiligheid te waarborgen op scherp. Uitkomsten van dual-use onderzoek dienen beter beschermt te worden omdat deze een directe bedreiging kunnen vormen voor de Europese veiligheid. Anderzijds hebben strengere maatregelen gevolgen voor de openheid van onderzoek. Openheid van onderzoek is juist één van de pijlers onder het succes van de Europese onderzoek- en innovatiesector
Laatste ontwikkelingen
- Ekatarina Zaharieva, commissaris voor startups, onderzoek en innovatie, bevestigt dat ze maatregelen rondom kennisveiligheid wil verankeren in de European Research Area Act. Daarnaast komen er ook een kennisveiligheidsexpertisecentrum, een due-diligenceplatform en een gemeenschappelijke methodologie.
- In maart 2026 publiceerde de Europese Commissie de eerste editie van de Research Security Monitor. Dit document biedt een overzicht van nationale en EU-kaders, beleidsinstrumenten en initiatieven op het gebied van kennisveiligheid. Deze informatie moet nationale autoriteiten, onderzoeksfinancierders en onderzoeksuitvoerders ondersteunen door peer learning te faciliteren. Op deze manier dient het als kwalitatieve basis voor aanvullend beleid in dit domein.
Laatste update: 6 augustus 2026
Kennisveiligheid in Europa
Op 20 juni 2023, presenteerde de Commissie haar economische veiligheidsstrategie. De strategie is gebaseerd op drie pijlers: het promoten van Europa’s concurrentievermogen (Promote), het beschermen van economische veiligheid (Protect) en partnerschappen aangaan om wereldwijde samenwerking te versterken (Partner). In haar Mededeling, geeft de Commissie aan dat kennisveiligheid deel uit maakt van economische veiligheid en dat het met een voorstel rondom het versterken van onderzoeksveiligheid zal komen.
In januari 2024, presenteerde de Commissie vervolgens een voorstel voor een Raadsaanbeveling over kennisveiligheid binnen het economische veiligheidspakket. De focus van het economische veiligheidspakket ligt op het verbeteren van de economische veiligheid van Europa en het tegelijkertijd versterken van Europa’s concurrentievermogen en het waarborgen van strategische autonomie. Het bevat in totaal vijf onderdelen:
- Mededeling over het verbeteren van Europese economische veiligheid
- Voorstel voor een Raadsaanbeveling over onderzoeksveiligheid
- Witboek over het promoten van dual-use onderzoek
- Voorstel voor een Verordening over het screenen van buitenlandse investeringen
- Witboek over export controls
De Raad heeft de aanbeveling in mei 2024 aangenomen.
Raadsaanbeveling onderzoeksveiligheid
In de Raadsaanbeveling over kennisveiligheid, wordt kennisveiligheid gedefinieerd als het anticiperen op en managen van:
- De ongewenste overdracht van kritieke kennis en technologie die de veiligheid van de EU en haar lidstaten kan beïnvloeden
- Kwaadaardige invloed op onderzoek, waar onderzoek geïnstrumentaliseerd kan worden door derde landen om desinformatie te creëren of kan aanzetten tot zelfcensuur bij studenten en onderzoekers, inbreukmakend op academische vrijheid en onderzoeksintegriteit in de EU.
- Ethische of integriteitsschendingen, waar kennis en technologie gebruikt worden om de waarden en fundamentele rechten in de EU te onderdrukken, schenden of ondermijnen.
De Raadsaanbeveling moet lidstaten ondersteunen bij het opstellen van actieplannen voor kennisveiligheid én handvaten bieden om een gecoördineerde Europese aanpak te realiseren, zodat er een level-playing field blijft bestaan. Lidstaten dienen hiervoor in gesprek te gaan met onderzoekfinancieringsorganisaties en onderzoek-uitvoerende organisaties. De Commissie houdt aan dat academische vrijheid en de zelf-regie van onderzoeksorganisaties bevorderd en beschermd moet worden. Internationale samenwerking moet ook aangemoedigd blijven worden, onder het principe ‘as open as possible, as closed as necessary’. Waar veiligheidsmaatregelen nodig zijn, moeten deze proportioneel zijn en niet verder gaan dan wat nodig is.
Dual-use in KP10 en kennisveiligheid
In haar voorstel voor het volgende kaderprogramma (KP10) zet de Europese Commissie uitdrukkelijk in op projecten met dual-use toepassingen. Dual-use technologieën zijn technologieën die zowel een civiele als militaire/defensie toepassing kunnen hebben. In 2021, publiceerde de Commissie richtlijnen voor onderzoekers die omgaan met deze technologieën. Hierin geeft de Commissie aan dat onderzoekers en onderzoeksinstellingen zelf verantwoordelijk zijn voor het screenen van hun data vooraleer ze publiceren om mogelijke overdracht van gevoelige dual-use kennis of toepassingen te voorkomen. Dit zet de discussie rondom maatregelen om de kennisveiligheid te waarborgen op scherp. Uitkomsten van dual-use onderzoek dienen beter beschermt te worden omdat deze een directe bedreiging kunnen vormen voor de Europese veiligheid. Anderzijds hebben strengere maatregelen gevolgen voor de openheid van onderzoek. Openheid van onderzoek is juist één van de pijlers onder het succes van de Europese onderzoek- en innovatiesector
