Dossier: Europese Onderzoeksruimte

De Europese Onderzoeksruimte (ERA) is een verenigde onderzoeksruimte waarin onderzoekers, wetenschappelijke kennis en technologieën vrij kunnen bewegen. Het doel van de ERA is om tot een significante verbetering van de Europese onderzoekprestaties te komen, waardoor economische groei wordt gestimuleerd en banen worden gecreëerd.

De coördinatie en samenwerkingsinstrumenten binnen de Europese Onderzoeksruimte bevorderen grensoverschrijdende interactie en concurrentie tussen onderzoekers, onderzoeksinstellingen en het bedrijfsleven op het gebied van onderzoek en ontwikkeling. De ERA streeft ernaar om zowel braindrain tegen te gaan als de regionale verschillen in onderzoeks- en innovatieprestaties te verkleinen.


Laatste ontwikkelingen

In het ERA Forum worden momenteel de 20 beleidsacties voor de implementatie van de Europese Onderzoeksruimte besproken, waarvoor de Commissie toelichtingen per beleidsactie van de ERA publiceerde. Deze gesprekken lopen tot in mei. Vervolgens wordt van lidstaten verwacht aan te geven aan welke beleidsacties zij graag willen deelnemen.

Ter implementatie van de acties zullen lidstaten een nationaal proces moeten inrichten om bestaande en geplande maatregelen te identificeren die bijdragen aan de implementatie van de ERA.
Naast lidstaten en de Commissie zetelen ook Europese koepelorganisaties zoals EARTO, EUA en ALLEA als waarnemer in het ERA Forum. De EUA beschreef de eerste gesprekken in het ERA Forum als vruchtbaar.

Beleidscontext

De ERA bestaat al sinds 2000. In 2011 heeft de Europese Raad zich erover uitgesproken. Een consultatie en het ERA-impactassessment in 2011 hebben geleid tot de mededeling ‘A reinforced European Research Area Partnership for Excellence and Growth’ van juli 2012. Hierin heeft de Commissie vijf prioriteiten benoemd waarin vooruitgang moet worden geboekt voor het voltooien van de ERA. In 2015 heeft de Raad de ERA Roadmap voor de periode 2015-2020 aangenomen. Hierin werden acht top action priorities benoemd, waaronder het versterken van effectieve nationale onderzoekssystemen, een open arbeidsmarkt voor onderzoekers en internationale samenwerking. In 2016 stelden de  lidstaten nationale actieplannen op over de vraag hoe het land zal bijdragen aan de ERA. Het toenmalige Nederlandse actieplan voor de ERA is hier te vinden. De Commissie monitorde in deze periode tweejaarlijks de voortgang van ERA in de vorm van een ERA Progress Report. Uit het laatste ERA voortgangsrapport bleek dat er maar mondjesmaat vooruitgang geboekt werd.

Nieuwe Europese Onderzoeksruimte

De Commissie heeft op 30 september 2020 de Mededeling 'A new ERA for Research and Innovation' aangenomen, waarin de beoogde nieuwe visie, doelen en aanpak voor de ERA na 2020 beschreven worden. Hierin stelt de Commissie vier strategische doelstellingen:

  1. Investeren in O&I: De eerste doelstelling richt zich op investeringen. Daarbij wordt prioriteit gegeven aan investeringen die de digitale en groene transformatie in Europa bevorderen. Europese programma’s zoals Horizon Europe, het cohesiebeleid en Next Generation EU bieden financiering voor onderzoeks- en innovatieprojecten, maar het grootste deel van de investeringen worden door de lidstaten en private organisaties gedaan. De Commissie wil de 3%-norm herbevestigen: 3% van het Europese bbp dient geïnvesteerd te worden in O&I (publiek en privaat). De Commissie voegt daar aan toe dat tegen 2030, de lidstaten gezamenlijk 1,25% publieke financiering moeten bieden, gericht op het stimuleren van private investeringen. Ook wordt de lidstaten verzocht om tegen 2030 5% van de nationale O&I financiering te stoppen in Europese partnerschappen en joint programmes.
  2. Uitbreiden van excellentie: Doelstelling 2 richt zich op het verschaffen van toegang tot excellentie. O&I-systemen in Europa moeten versterkt worden. Daarom wil de Commissie dat lidstaten die achterlopen, de komende 5 jaar hun investeringen in O&I met 50% verhogen. Er is ook een nieuw initiatief ‘ERA4You’ voorzien om mobiliteit onder onderzoekers te vergroten. Dit moet de toegang tot excellentie voor onderzoekers en instellingen uit widening-landen bevorderen en onderzoekers beter integreren in smart specialisation strategies.
  3. Brug slaan tussen onderzoek en economie: Daarnaast wil de Commissie ervoor zorgen dat O&I-resultaten vertaald worden naar de economie. Dit moet het wereldwijde Europese concurrentievermogen op het gebied van technologie versterken en het nieuwe Europese industriebeleid ondersteunen. De Commissie richt zich op het verbeteren van het O&I-investeringsklimaat en excellente onderzoeksresultaten moeten zichtbaarder worden. Naar voorbeeld van de Digital Innovation Hubs, worden er ‘ERAHubs’ opgericht om onderzoekers, ondernemers en investeerders met elkaar in verbinding te brengen. Doel hiervan is een betere circulatie en valorisatie van kennis.
  4. Verdiepen van de ERA: Tenslotte wil de Commissie het onderzoeksberoep versterken en mobiliteit onder onderzoekers aanwakkeren, zodat kennis vrij kan bewegen in Europa. Onder deze doelstelling zal de Commissie tegen het einde van 2024 een toolbox ontwikkelen gericht op het ondersteunen van onderzoekscarrières. Deze toolbox zal onder andere een competentieraamwerk voor onderzoekers bevatten en er zullen onder Horizon Europe mogelijkheden komen voor professionele ontwikkeling. Onder deze doelstelling zal de Commissie zich ook blijven inzetten op het gebied van Open Science, onderzoeks- en technologieinfrastructuren, synergiën met de Europese Onderwijsruimte en gendergelijkheid.

Onder deze doelstellingen wil de Commissie een veertiental acties uitvoeren. Deze acties hebben verschillende tijdslijnen tussen 2021 en 2030.  

De Raad onderschreef de plannen van de Commissie in Raadsconclusies en benadrukte het belang van effectieve implementatie van de ERA. De Raad verzocht de Commissie en de lidstaten om in 2021 een beleidsagenda uit te werken (“ERA policy agenda”), inclusief werkafspraken en concrete acties, zodat de ambities ook werkelijkheid worden.

Uitwerking beleidsagenda en bestuurskader ERA

Voor de verdere uitwerking van de ERA lanceerde de Commissie in februari 2021 het Transitieforum voor de ERA, waarin vertegenwoordigers van de Commissie en de lidstaten zetelen. In 2021 werkte het Forum onder andere aan een Pact voor O&I en een nieuw bestuurskader voor de ERA, inclusief een beleidsagenda voor 2022-2024.

Na overleg met de lidstaten presenteerde de Commissie in de zomer van 2021 haar voorstel voor het Pact. Dit Pact werd vervolgens tijdens de Raad voor Concurrentievermogen in november 2021 aangenomen door de lidstaten. In het Pact staan i) gemeenschappelijke EU-beginselen en waarden voor O&I, ii) gedeelde prioritaire actie­gebieden, iii) investeringen en hervormingen, en iv) vereenvoudigde beleidscoördinatie en monitoring. Ten opzichte van het Commissievoorstel is de financiële ambitie, die overigens al niet bindend was, afgezwakt. De target van 1,25% van het bbp voor publieke O&O-uitgaven en een target voor lidstaten die achterlopen om hun O&O-uitgaven met 50% te verhogen in de komende vijf jaar werden geschrapt. De al bestaande Lissabondoelstelling voor 3% private en publieke O&O investeringen van het bbp is wel herbevestigd.

Tijdens dezelfde Raad werden de lidstaten het eens over het nieuwe bestuurskader voor de ERA, en de beleidsagenda voor 2022-2024. Het bestuur zal in handen zijn van het ERA Forum: een voortzetting van het Transitieforum dat in 2021 werd gelanceerd. Het ERA Forum wordt verantwoordelijk voor het coördineren van de implementatie van de ERA beleidsagenda en zal de Commissie en lidstaten ondersteunen in het opvolgen van de acties. Daarnaast zal zij zich bezighouden met het monitoren en evalueren van de voortgang van de implementatie en kan zij de beleidsagenda updaten met bijvoorbeeld nieuwe acties. Het European Research Area and Innovation Committee (ERAC) zal zijn bestaande rol voortzetten als adviesorgaan van de Commissie en lidstaten.    
De beleidsagenda bevat twintig vrijwillige ERA-acties die lidstaten (gezamenlijk) kunnen ondernemen voor de periode 2022-2024. De agenda is gestructureerd rondom de vier strategische doelstellingen uit de Mededeling van de Commissie over de ERA.

Implementatie van de ERA

Begin 2022 maakt het ERA Forum een doorstart. Het forum gaat de implementatie van de ERA beleidsagenda coördineren. Halverwege 2022 zal de Commissie een monitor- en evaluatieraamwerk voor de ERA voorstellen. De lidstaten gaan ondertussen op vrijwillige basis aan de slag met de implementatie van de gezamenlijke beleidsagenda. Zij moet hiervoor een geschikt nationaal proces inrichten, maar mogen zelf kiezen of dat de vorm aanneemt van een strategie of een nationaal ERA actieplan.

Reacties kennisveld op de vernieuwde ERA

Neth-ER publiceerde in aanloop naar de Mededeling over de vernieuwde ERA een position paper met een oproep tot meer ambitie van lidstaten en Commissie. Aanvankelijk verwelkomde het kennisveld het voorstel van de Commissie, al was zij kritisch op het niet-bindende karakter van de investeringsdoelstellingen. De stemming sloeg echter om toen duidelijk werd dat de Commissie en lidstaten een zeer beperkte rol voorzagen voor het kennisveld in het opstellen van het ERA Pact binnen het Transitieforum. Belangenorganisaties maakten zich zorgen over het ambitieniveau en het niet-bindende karakter. Ook na publicatie van het ERA Pact bleef de kritiek op het ambitieniveau aanzwellen: zelfs de ERC was kritisch. Daarnaast was er kritiek op het nieuwe bestuurskader voor de ERA. Zestien Europese kenniskoepels pleitten in een open brief voor betrokkenheid bij de implementatie van de beleidsagenda in het ERA Forum. Hun geluiden werden gedeeltelijk gehoord, gezien lidstaten en Commissie op een case-by-case basis kunnen beslissen of aanwezigheid van stakeholders bij ERA Forum-vergadering wenselijk is.  

lees meer